DSpace Repository

La práctica del sumaq kawsay en una institución educativa primaria EIB de la provincia de Melgar - Puno

Show simple item record

dc.contributor.advisor Lauracio Ticona, Hernan es_ES
dc.contributor.author Chino Cruz, Cynthia Lisbeth es_ES
dc.contributor.author Lima Chila, Amelia es_ES
dc.date.accessioned 2026-02-05T22:29:47Z
dc.date.available 2026-02-05T22:29:47Z
dc.date.issued 2025
dc.identifier.other 215371 es_ES
dc.identifier.uri https://hdl.handle.net/20.500.12866/18148
dc.description.abstract El presente estudio tuvo como propósito describir las evidencias del sumaq kawsay en una institución educativa intercultural bilingüe ubicada en un contexto urbano de la provincia de Melgar, Puno. Se optó por un enfoque cualitativo, de tipo etnográfico, que permitió comprender cómo se practicaron y valoraron los principios del buen vivir en el contexto escolar, considerando la mirada de estudiantes, docentes y padres de familia. Se utilizaron técnicas como la observación participante, entrevistas y el cuaderno de campo, con el objetivo de identificar las nociones que tenían los estudiantes sobre el sumaq kawsay, los espacios y momentos en los que este se practicó, así como las opiniones de los actores educativos respecto a su implementación en la vida escolar. Los resultados revelaron que, si bien aún persisten limitaciones en la incorporación del sumaq kawsay en la planificación docente, los estudiantes vivencian de manera cotidiana valores como la reciprocidad, la solidaridad y el respeto a los seres de la naturaleza, tanto dentro y fuera del aula. Asimismo, los discursos de los actores educativos evidencian una valoración positiva de esta forma de vida, también reconocen la necesidad de fortalecer su práctica en el quehacer educativo. Este estudio aporta a la reflexión sobre la educación intercultural bilingüe (EIB) desde la perspectiva de los pueblos originarios, reconociendo al sumaq kawsay como una guía para una convivencia armónica y significativa basada en los valores comunitarios, saberes y conocimientos ancestrales de la comunidad. Palabras claves: Sumaq kawsay, valores comunitarios, saberes y conocimientos ancestrales y educación intercultural bilingüe (EIB). es_ES
dc.description.abstract Kay yachaypa ruwasqa riqsirichitamunan sumaq kawsay rurayninmanta, Huk yachaywasipi intercultural bilingüe nisqapi, Melgar pruwinciapi, Puno suyupi. Kallpacharikuran enfoque cualitativo, etnografico nisqawan, chaywamin ch’uyanchakamuran imaynatas sumaq kawsaypaq llankayninkunata, kamachikuyninkunata chaninchasqapas karqan yachaywasipi, yachakuqkunaq, yachachiqkunaq, tayta mamakunaq ima qhawariyninkuta qhawarispa. Llankarikuran técnicas nisqakunam, imaynam participantekunapa qawariynin, entrevistakuna, cuaderno de campo nisqapas, chaywanmi yachakuqkuna sumaq kawsaymanta yuyayninkuta riqsirikamuyku, chay espaciokunapi hinaspa momentokunapi ruwasqa kasqanmanta, chaynallataq rimaykunata yachaywasi runakunapa, kawsaypi implementacionmanta. Kay ruwasqakunam tukupuyninmi qawariwanchis, allin kawsaypa yachachiy programakunapi churakuyninpi limitacionkuna kaptinpas, yachakuqkuna sapa punchawmi ayninakunku, yanapakunku ruwaninkuna aula ukupi hinallataq hawapi. Chaynallataqmi yachaypi llamkaqkunapa rimariyninqa qawarichin kay kawsayta allinta chaninchasqankuta, hinallataqmi riqsin yachaypi ruwayninta kallpanchana kasqanmanta. Kay yachaynin bilingüe intercultural yachaqmasiykunaq yachayninta yuyaykuyta yanapan, runa simita, llaqta yachayninta sumaq kawsaywan tinkuykachaypaq. Kaymanta, sumaq kawsay llaqta masinchikkunawan, allin kawsaywan, sapan ch'usayniykunawan qispiyta churaq ruwasqa. es_ES
dc.description.abstract Aka yatxatawi amtawixa, mäya yatiqaña utana intercultural bilingüe ukana suma qämaña uñacht’awinaka qhananchañataki, ukaxa mäya jakankiri uksankiwa, Melgar suyunxa, Puno markana uksana. Akiri yatxatwisti, enfoque cualitativo etnografikuru ukaw apnaqasiwayi, ukaxa kunjamsa sum jakaña ukana kamachinakapaxa lurasi ukata yatiqaña utana contexto ukanxa wali askituñjata uka amuyt’añatakiwa, yatiqirinakana, yatichirinakana, awki taykanakana uñjawinakapata amuyt’asa. Uñakipañanakampi, jiskt ́añanakampi, qillqaña panka ukanakampi, yatiqirinakan suma qamaña amuyunakapax uñstayatarakiwa. Kunjamas, kawkhans, qawqha pachas aka suma jakawixa jikxatasi uka yatxatapxatayna. Ukhamarakiwa yatichirinakana amuyunakapaxa suma qamañaxa yatiqaña utana suma sarantäwiparuxa jani walt’ayaspa uka amuyaña thaqhapxäna. Uka yatxatawi phuqhawixa uñacht’ayiwa, suma qamaña yatichaña wakichäwinakaru mantañaxa limitaciones ukanakaxa utjkchispasa ukhamakipansa, yatiqirinakaxa sapa uruwa waluri ukanakaxa ukata taqi jakirinaka ukanakaru yaqaña .Uñjapxi, yatiqaña uta manqhana ukhamaraki anqana. Ukhamaraki, yatichawi tuqina chikancht’asirinakana arst’awipaxa, aka jakawi tuqita aski yäqawi uñacht’ayi, ukhamaraki yatichawi chiqanakanxa lurawipa ch’amanchaña wakisitap uñt’ayi. Aka yatxatäwixa wakichäwiwa mayacht’awi arusipxañani Educación Intercultural Bilingüe (EIB) tuqita, jach’a markanakana uñtawi tuqitpachpa. Ukat suma qamañaxa mäya irpiriwa mayacht’añataki, kusisita, ch’amancht’ata jakañataki, aylluna qamasäwinaka, yatiñanakasa, jaqi taypinkirinakana uñt’ata yatiqäwinakapa qhanstayasa. es_ES
dc.description.abstract This study aimed to describe the evidence of sumaq kawsay (good living) in an intercultural bilingual school located in an urban area of the Melgar province, Puno. A qualitative approach with an ethnographic design was adopted, which allowed for an in-depth understanding of how the principles of sumaq kawsay were practiced and valued within the school setting, based on the perspectives of students, teachers, and parents. Techniques such as participant observation, interviews, and field notes were used to identify students’ notions of sumaq kawsay, the spaces and moments in which it was practiced, as well as the opinions of educational actors regarding its implementation in school life. The results revealed that although there are still limitations in integrating sumaq kawsay into teaching planning, students frequently embody values such as reciprocity, solidarity, and respect for nature, both inside and outside the classroom. In addition, the discourses of educational actors show a positive appreciation of this way of life, while also recognizing the need to strengthen its presence in pedagogical practice. This study contributes to the reflection on intercultural bilingual education (IBE) from the perspective of Indigenous peoples, recognizing sumaq kawsay as a guiding principle for harmonious and meaningful coexistence based on community values and ancestral knowledge. es_ES
dc.format application/pdf es_ES
dc.language.iso spa es_ES
dc.publisher Universidad Peruana Cayetano Heredia es_ES
dc.rights info:eu-repo/semantics/openAccess es_ES
dc.rights.uri https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.es es_ES
dc.subject Sumaq kawsay es_ES
dc.subject Valores comunitarios es_ES
dc.subject Saberes y conocimientos ancestrales y educación intercultural bilingüe (EIB) es_ES
dc.title La práctica del sumaq kawsay en una institución educativa primaria EIB de la provincia de Melgar - Puno es_ES
dc.type info:eu-repo/semantics/bachelorThesis es_ES
thesis.degree.name Licenciado en Educación Primaria Intercultural Bilingüe es_ES
thesis.degree.grantor Universidad Peruana Cayetano Heredia. Facultad de Educación es_ES
thesis.degree.discipline Educación primaria intercultural bilingüe es_ES
dc.publisher.country PE es_ES
dc.subject.ocde https://purl.org/pe-repo/ocde/ford#5.03.01 es_ES
dc.subject.ocde https://purl.org/pe-repo/ocde/ford#6.02.01 es_ES
renati.author.dni 75400448
renati.author.dni 61581075
renati.advisor.orcid https://orcid.org/0009-0002-4431-651X es_ES
renati.advisor.dni 01844456
renati.type https://purl.org/pe-repo/renati/type#tesis es_ES
renati.level https://purl.org/pe-repo/renati/level#tituloProfesional es_ES
renati.discipline 112096 es_ES
renati.juror Cruzalegui Delgado, Magaly es_ES
renati.juror Villaseca Zevallos, Raquel es_ES
renati.juror Quiroz Noriega, Magari Del Rosario es_ES


Files in this item

This item appears in the following Collection(s)

Show simple item record

info:eu-repo/semantics/openAccess Except where otherwise noted, this item's license is described as info:eu-repo/semantics/openAccess

Search DSpace


Browse

My Account

Statistics