La presente investigación analiza cómo se transmiten, integran y valoran los saberes andinos en la práctica pedagógica de una docente en un aula de 5 años del nivel inicial EIB en Apurímac. Se centró en los saberes relacionados con la agricultura (siembra, cuidado de semillas y cultivos), la ganadería (crianza y cuidado de animales), la gastronomía (preparación de alimentos tradicionales), la medicina tradicional y la cosmovisión andina, los cuales constituyen elementos esenciales de la identidad cultural de los niños. La investigación fue de enfoque cualitativo con diseño etnográfico, empleando la observación participante y entrevistas semiestructuradas a la docente y a los padres de familia como técnicas de recolección de información. Los resultados muestran que las familias valoran estos saberes como parte del aprendizaje cotidiano de sus hijos y esenciales para fortalecer su identidad cultural; sin embargo, se identificaron dificultades en la incorporación sistemática de los mismos dentro de la práctica pedagógica. Se concluyó que es necesario fomentar un diálogo intercultural entre escuela y comunidad, a fin de que la primera reconozca los saberes andinos como base para una educación significativa y pertinente.
Kay musuq yachay willakuyqa rimaykuykuqmi runa simipi yachaykunata, llapa llaqtakunap chayqa allin yachaykunata ruwanankupaq. Kay yachayqa ruraykuqmi yachaykunata ñawinchaymanta, chayqa chakra ruray, uywakunata, mikuykunata hinaqa wamaqninakuykuna, kaykunammi llaqtakunap sapsi runa kawsayta rikuchin. Ñawpaqchayqa chaymi hamuq yuyay: ¿imayna yachaykunata yachay wasipi ruwanakunawan huñuykuqmi? ¿imayna llaqtakuna kay yachaykunata much’akun?
Kay yachayqa ruraykuqmi qualitativa, etnográfico nisqa kaqpi, rimanakuyqa llamk’apakmi (semi-estructurada) chaymi ruwasqa, ruranakuyqa yachaykuywan. Chay ruraykunammi rikuchinqa llaqtakunaqa munasqanku chay yachaykunata, chaykunata ima hina wawqakunaq yachayninkupi rurakuyta, chayqa runa kawsaypa sapsi ñawinchayninkunata kallpachachin. Hinallataq yachay wasipiqa, manaraq allin huñunakuyta chay yachaykunawan hukllachasqanman kasqachu rikurqan.
Chaymi tukuy willakuyqa hamuq yuyaywan tukukuqmi: yachay wasitaqa llapa llaqtakunawan rimanakuyta kallpachachiyqa mosoqmi, chayta runa yachaykunata rikuy, allin yachayta kachkanapaq, yuyayniyoq yachayta ruraypaq.
This research addressed the integration of Andean knowledge into the teaching practice of a teacher in charge of a 5 year old classroom in an EIB preschool, the challenges and opportunities she faced when incorporating it into her teaching practice, and its assessment by families. It was based on the recognition of Andean knowledge, such as agriculture, livestock, food, and rituals, which constituted the basic component of cultural identity. The research was qualitative with an ethnographic design, using semi-structured interviews and participant observation as data collection techniques. The results showed that families appreciate Andean knowledge, considering it part of children's everyday learning and essential for strengthening their cultural identity. It was also found that there are still difficulties in systematically integrating Andean knowledge into teaching practice. It was concluded that it is necessary to promote intercultural dialogue between schools and communities so that the former recognize Andean knowledge as the basis for meaningful and relevant education.